Meester van het licht

ALKMAAR – Dit najaar van 23 september t/m 21 januari zet Stedelijk Museum Alkmaar één van de meest getalenteerde schilders uit de Gouden Eeuw in de schijnwerpers: Emanuel de Witte. In 2017 is het 400 jaar geleden dat De Witte in Alkmaar werd geboren. Het is de eerste keer dat er een monografische tentoonstelling aan Emanuel de Witte wordt gewijd.

Met bijzondere bruiklenen uit binnen- en buitenlandse collecties toont Stedelijk Museum Alkmaar de veelzijdigheid van De Witte’s oeuvre en zijn meesterschap in perspectief en lichtval. Tijdens het voorbereiden van de tentoonstelling kwamen bovendien nieuwe feiten aan het licht.

Dankzij de expositie in Stedelijk Museum Alkmaar hangen de twee vrijwel identieke werken Interieur met vrouw die op een virginaal speelt van Emanuel de Witte voor het eerst in 350 jaar naast elkaar. Het werk van Boijmans Van Boijmans te Rotterdam is verreweg het meest bekende en is in publicaties altijd beschreven als het origineel. Tot nu toe werd het schilderij in Montréal als repliek gezien. Deze gelegenheid gaf de conservatoren van de bruikleengevende musea de mogelijkheid de werken nauwgezet te vergelijken. De gezamenlijke conclusie is nu, dat het werk dat in bezit is van Montréal Museum of Fine Arts van betere kwaliteit is en als het origineel moet worden beschouwd. Het werk uit Boijmans Van Beuningen is vermoedelijk een eigenhandige repliek. Om meer zekerheid te verkrijgen is nader onderzoek nodig, bijvoorbeeld door de gebruikte pigmenten te vergelijken.

Wie het werk van Emanuel de Witte vandaag de dag in ogenschouw neemt, wordt getroffen door de verrassende veelzijdigheid van zijn oeuvre. Naast de Delftse en Amsterdamse kerkinterieurs waaraan hij zijn reputatie dankt, vervaardigde hij marktgezichten, genretaferelen, portretten en historiestukken. En bijna zonder uitzondering van grote levendigheid en hoge kwaliteit. Dankzij bijzondere bruiklenen zoals Interieur van de Oude Kerk in Delft uit het Metropolitan (New York) en Gezicht op het grafmonument van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk te Delft uit het Palais des Beaux-Arts (Lille) en andere bruiklenen uit o.a. Jeruzalem, Londen en Parijs kunnen we de variëteit en de kwaliteit van De Witte’s oeuvre in Stedelijk Museum Alkmaar in de volle breedte laten zien.

Tijdens de voorbereidingen van de tentoonstellingen dook een bijzonder vroeg werk van De Witte op uit een particuliere collectie. Dit schilderij, een mythologische voorstelling van Danaë die Jupiter ontvangt in de vorm van een gouden regen, is gesigneerd en gedateerd in 1641. Het is in de vorige eeuw slechts één keer eerder tentoongesteld en wordt nu voor het eerst sinds bijna vijftig jaar voor het eerst weer publiekelijk getoond.
 
Had Emanuel de Witte vandaag geleefd, dan had hij wekelijks in de roddelbladen gestaan. Verschillende bronnen beschrijven de schilder met veel verve als een man die bepaald geen makkelijk karakter moet hebben gehad.
Dankzij ‘zynen weerborstigen aart’ (aldus biograaf Arnold Houbraken in 1718) raakte hij keer op keer verzeild in ruzies, conflicten en rechtszaken. Geplaagd door persoonlijke problemen met huurbazen en achterstallige betalingen pleegt hij in 1692 uiteindelijk zelfmoord. Ook dit gaat niet zonder obstakels. Als hij zich verhangt aan de Amsterdamse Korsjespoortbrug, breekt het touw en raakt de geplaagde schilder te water. In de winterse gracht ligt hij vervolgens wekenlang onder het ijs. Een tragisch einde aan een kleurrijke loopbaan.
Foto: Patrick van Mil (directeur Stedelijk Museum Alkmaar), conservator Friso Lammertse (Rotterdam) en conservator Hilliard Goldfarb (Montréal) vergelijken de werken. Fotograaf: Erna Faust